تهران در اواخر عهد ناصرى : احمد امين ، كه در اواخر سلطنت ناصر الدين شاه در ايران بوده است ، مىنويسد : تهران متجاوز از 250 هزار نفر جمعيت دارد . قسمت خارجى ابنيه گلى است . كوچه‌ها تنگ و غيرمنظم مىباشد . اخيرا جاده‌هاى قسمت شمالى شهر توسعه پيدا كرده و در طرفين ، جاده‌اى كه به سفارتخانه‌ها منتهى مىشود ، درختكارى شده است . تهران داراى بازار سرپوشيدهء بزرگى است . شهر با قلعهء خاكى محصور ، و بيرون قلعه ، خندقى بعمق 15 متر دورادور شهر را احاطه نموده و در جهات مختلف قلعه ، دروازه‌هاى متعدد موجود است كه مأمورين گمرك در اين دروازه‌ها ، از واردات و صادرات شهر ، حقوق گمركى اخذ مىنمايند . براى رهايى از هواى گرم تهران در تابستان ، از شميرانات كه به مسافت دو ساعت از تهران در قسمت شمال قرار دارد ، استفاده مىشود . بناها را با خشت خام مىسازند ، فقط در اطراف در و پنجره‌ها آجر مصرف مىكنند و از چوب درختان تبريزى و نيهايى كه از رشت مىآورند ، براى پوشش سقفها استفاده مىكنند ؛ زيرا سقف را بغدادى نصب مىكنند و بر روى آن ، صنعتكاران ماهر گچبريهاى نفيس پديد مىآورند ، كه بنا را به صورت زيبا و گرانبها جلوه‌گر مىسازد . معذلك داراى استحكام زياد نمىباشد . اتاقها دورادور حياطها بنا شده و پنجره‌هاى آن مشرف به حياط خانه است . در اين اواخر ، اعيان و اشراف كه درصدد تجديد بنا هستند ، ساختمانهاى خود را با چوبهاى ساچ كه از هندوستان مىآورند ، مىسازند . احمد امين از مشكل كم‌آبى تهران ، در يك قرن پيش سخن مىگويد ، و از چاهها و قنواتى كه با خرج زياد احداث شده بوده است ياد مىكند و مىنويسد : مجراى آبها در داخل شهر ، بر خلاف خارج شهر ، سرپوشيده نيست . هر هفته يا 15 روز يك‌بار ، آب در محلات شهر جارى مىشود . عموم اهالى محل در اطراف جويهاى آب مجتمع و به شستن لباس و ساير لوازم مشغول مىشوند ، و پس از آنكه آب را بدين نحو آلوده ساختند ، حوض و آب‌انبار خود را از اين آب مملو مىسازند ، و آب مشروب مردم تهران از آب آلوده تأمين مىگردد . مشهورترين مساجد تهران ، مسجد شاه و سپهسالار است . اين مساجد با آجر بنا شده . شاه در مناطق مختلف شهر ، قصرهاى متعدد دارد . اكثريت اين قصرها چهار يا پنج طبقه به شكل مخروطى است . به نام دولت ايران ، از طرف سرمايه‌داران انگليس ، بانكى تأسيس شده و روسها هم بانكى در ايران دارند كه در مقابل رهن گرفتن اموال ، قرض مىدهند . « 1 » هولتسر كه در حدود صد و اندى سال پيش ، مدت 20 سال در اصفهان مقيم بوده ، اطلاعات جالب و مفيدى از اين شهر تاريخى در اختيار ما مىگذارد . وى راجع به مشكل آب در اين شهر ، مىنويسد : « در تابستان ، آب رودخانهء نزديك شهر ، تقريبا خشك مىشود ، بجز چشمه‌هايى كه در خود رودخانه مىجوشند و آب آنها نيز اغلب بسيار كم است . در اصفهان سطح آب زيرزمينى فقط چند متر از سطح زمين فاصله دارد . در سال 1871 ميلادى ( 107 سال پيش ) كه خشكسالى و قحطى پديد آمد ، سطح آب

--> ( 1 ) . ر ك : « ايران در سال 1311 هجرى قمرى » ( مقاله ) ، ترجمهء غروى در مجلهء بررسيهاى تاريخى . سال . شمارهء 4 .